«ӨЙДҮҮБҮТ, КИЭН ТУТТАБЫТ, СҮГҮРҮЙЭБИТ» — ХОРСУН ДЬОММУТУН АХТЫЫ!
Ыам ыйын 8 күнүгэр, П.М.Васильев аатынан Соловьев орто оскуолатыгар алын кылаас оҕолоругар анаан, Улуу Кыайыы 81 сылын көрсө «Төрөөбүт тыл биһигэ» киин тэрийэн, дьоһун ахтыы тэрээһинин ыытта. «Өйдүүбүт, киэн туттабыт, сүгүрүйэбит» диэн ааттаах бу тэрээһин Улуу Аҕа дойду сэриитин уонна тыыл бэтэрээннэрин үйэтитэр, кэнчээри ыччаты үөрэтэр-иитэр, дириҥ суолталаах буолла.
Бу күн оҕолор Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар дойдуларын чиэстээхтик көмүскээбит хорсун дьоннорбут хайдах үлэлээн-хамсаан ааспыт историяларын билистилэр. Кинилэр дьиҥнээх хаартыскаларын, наҕараадаларын илэ көрөн сөхтүлэр, бу түгэн өйдөрүгэр хатанна.
Петр Семенович Сыромятников туһунан: Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, 1-кы группалаах инбэлиитэ, 1-кы истиэпэннээх уордьан кавалера, буойун-учуутал Петр Семенович Сыромятников олоҕун туһунан кини төрөппүт кыыһа Анна Петровна Седалищева олус кэрэхсэбиллээхтик кэпсээтэ. 1937 сылтан Мырылаҕа учууталлыы сылдьан 1941 сыллаахха бастакы хомуурга сэриигэ ыҥырыллан баран хайдах хорсуннук сэриилэспитин, улаханнык бааһыран госпиталга сыппытын, эмтэммитин, сэрии кэннэ тулаайах оҕолорго детдом аһан, ийэ-аҕа оруолун кыһамньылаахтык толорон, аччык, сорохторо атахтарыгар нэһиилэ уйуттар, оҕолору суорҕаҥҥа тэллэххэ суулаан, сэттэ оҕус сыарҕатыгар тиэйэн аҕалбытын. Былчархайга ылларбыт, киргэ-хоххо, быкка ыстарбыт оҕолор суунан-тараанан, таҥнан, тус бэйэлэрэ ороннонон, сылас тотоойу аһылыгынан аһаан киһи билбэт дьоно буолбуттарын туһунан оҕо дьиэтин иитиллээчилэрэ улаханнык махтанан, сүгүрүйэн кэпсииллэр эбит.
Оҕо дьиэтин иитиллээччитэ көһөрүллүү кыттыылааҕа, норуодунай худуоһунньук Афанасий Петрович Мунхалов ол ааспыт кэмнэр тустарынан ахтыытыттан биллэхпитинэ Мырылаҕа 40 иитиллээччилээх. Детдом оҕолорун күҥҥэ 4 аһатар, ас төһө да нуормаланнар быстыбат уонна режимынан буолан, улаханнык аччыктаабат эбиттэр. Ахтыылары Чурапчытааҕы история-этнография музейын директора Григорий Турантаев 2008 сыллаахха «Саха Сирэ» хаһыакка суруйбут. Петр Семенович ииппит-үөрэппит оҕолоро үтүө дьон буолан араас идэлээх, биллиилээх учууталлар, адвокаттар, юристар уо. д.а. үлэһиттэр буолан тахсыбыттарын туһунан оҕолор иһиттилэр, сэҥээрдилэр. Кини аҕатын хорсун сырыытын, сыралаах үлэтин-хамнаһын элбэх наҕараадалара, мэтээллэрэ, уордьана, сырдык мөссүөнүн хаартыскалара туоһулууллар.
Семенов Конон Ефремович – Куонаан Уус туһунан: Прасковья Кононовна Попова тыылга уус быһыытынан холкуоһугар элбэх үтүөлээх-өҥөлөөх Семенов Конон Ефремович – Куонаан Уус, төрөппүт аҕатын туһунан оҕолорго кэпсээтэ. Куонаан анал киэп оҥорон, син биир завод оҥоһуутун курдук алтанынан кутан араас саппаас чаастары оҥорор. Ол оҥорбут оҥоһуктара ааттаах бөҕө, төрүт алдьаммат. Ити оҥоһуута кэмигэр наһаа хайҕабылы, биһирэбили ыла сылдьыбыта. Кини «Автономия 10 сыла» колхоз бары мас тутуутугар маастар этэ. Аан бастаан Кылбайааҥҥа дьиэлии эркиннээх бастакы типовой хотону туттарбыта, онтон сэрии бүттэҕин сыл Мырыла хоту өттүгэр үктээһин миэлиҥсэ оҥотторбута. Онтон Чурапчыга ыҥыран таһааран, Чурапчы балыыһатын тутуутугар маастардаппыттара. Онтон Хатылы кулуубун тутуутугар маастардаабыта. Мырылаҕа бастакы кулуубу уонна детсады маастардаабыта. Чөркөөх уонна Болтоҥо оскуолалара акылааттара түһэн хаалбыттарын домкрат үөскүү илигинэ, төһүүнэн көтөхтөрөн, акылааттарын уларыттарбыта. Куонаан баар буолан холкуос бурдугун быһан, үүтүн арааран олорбута. Мырылаҕа олус улахан туһалаах, солбуллубат киһи этэ. Оҕолор Куонаан Уус дьоһуннаах киһи этэ диэн өйдөөтүлэр, кини олорон ааспыт олоҕун туһунан болҕойон олорон иһиттилэр.
Оҕолор бу курдук сэрии кэминээҕи историяны сүрдээҕин сэҥээрэн иһиттилэр. Бу курдук тэрээһиннэр оҕолорго дойдуга тапталы, хорсун быһыыны уонна өбүгэлэринэн киэн туттууну иҥэрэллэр, нэһилиэк историятын билиигэ төһүү буолар.
Күн-дьыл уу сүүрүгүн курдук түргэнник устар, олох дьиҥнээх историята сотуллубат, сэриигэ, тыылга сылдьыбыт бэтэрээннэрбит ааттара умнуллубат, үйэ-саас тухары өйдөбүнньүк.
Бу дьоһуннаах тэрээһини тэрийбит дьоҥҥо, кыттыбыт кэпсээччилэргэ, оҕолорго, учууталларга барҕа махталбытын тиэрдэбит!